Otizmde Hareket Eğitimi ve Spor Neden Önemlidir?
Hareket ve spor, çocukların sağlıklı gelişiminin önemli parçalarından biridir. Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan çocuklarda hareket eğitimi ise yalnızca fiziksel aktivite yapmak anlamına gelmez. Çocuğun motor becerilerinin, beden farkındalığının, koordinasyonunun, günlük yaşama katılımının ve uygun koşullarda sosyal etkileşiminin desteklenmesinde önemli bir araç olabilir.
Otizmli çocukların gelişim özellikleri birbirinden farklıdır. Bazı çocuklar koşma ve zıplamada zorlanırken bazıları top yakalama, denge kurma veya başka bir kişinin hareketini taklit etme konusunda desteğe ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle hareket eğitiminin temelinde çocuğun bireysel gelişim özelliklerinin değerlendirilmesi bulunmalıdır.
Otizmli Çocuklarda Motor Gelişim Neden Farklı Olabilir?
Çocuklar büyürken hareket becerilerini belirli bir gelişimsel süreç içerisinde kazanırlar.
Baş kontrolü, dönme, oturma, sürünme, emekleme ve yürüme gibi erken dönem hareketlerinin ardından;
koşma, sıçrama, atma, yakalama, tek ayak üzerinde durma ve top oynama
gibi daha karmaşık beceriler gelişir.
Tipik gelişim gösteren birçok çocuk bu hareketlerin önemli bölümünü günlük oyunlar ve çevresini keşfetme yoluyla doğal olarak öğrenebilir.
Otizmli bazı çocuklarda ise hareketi anlamlandırma, taklit etme, planlama veya koordineli biçimde gerçekleştirme daha fazla öğretim ve tekrar gerektirebilir.
Erken Motor Beceriler Sonraki Becerileri Etkiler mi?
Motor gelişimi bir binanın katları gibi düşünebiliriz.
Çocuğun temel hareket becerilerindeki güçlükler daha karmaşık hareketleri öğrenmesini de zorlaştırabilir.
Örneğin;
denge, beden kontrolü, uzanma, kavrama, bırakma ve yürüme
gibi temel alanlardaki gelişim daha sonra koşma, top yakalama, sıçrama ve spor aktivitelerine katılma gibi beceriler açısından önemlidir.
Bu nedenle hareket eğitiminde yalnızca çocuğun yapamadığı son beceriye odaklanmak yerine o becerinin altında hangi temel becerilerin bulunduğuna bakmak gerekir.
Otizmde Hareket Eğitimi Hangi Alanları Destekleyebilir?
Çocuğun ihtiyacına uygun şekilde planlanan hareket aktiviteleri birçok motor becerinin gelişimini destekleyebilir.
Bunlar arasında;
- denge,
- koordinasyon,
- el-göz koordinasyonu,
- beden farkındalığı,
- alan ve mesafe farkındalığı,
- motor planlama,
- nesne kontrolü,
- esneklik,
- hareket taklidi,
- reaksiyon becerileri,
- kaba motor beceriler
yer alabilir.
Ancak her otizmli çocuğun aynı alanlarda güçlük yaşamadığını unutmamak gerekir.
Hareket Eğitimi Nasıl Planlanmalıdır?
Hareket eğitiminde ilk aşama çocuğu hemen egzersize başlatmak değil, doğru değerlendirmektir.
Çocuğun hangi hareketleri bağımsız yapabildiği, hangi hareketlerde desteğe ihtiyaç duyduğu ve beceriyi gerçekleştirmesini zorlaştıran faktörler belirlenmelidir.
Daha sonra hedefler;
Kolaydan zora, basitten karmaşığa ve çocuğun gelişim düzeyine uygun biçimde oluşturulmalıdır.
Örneğin top yakalamakta zorlanan bir çocuğa doğrudan karmaşık top oyunları öğretmek yerine önce nesneyi takip etme, uzanma, iki eli birlikte kullanma ve basit yakalama çalışmaları yapılabilir.
Hareket Eğitimi Sadece Spor Yapmak Değildir
Ailelerin hareket eğitimiyle spor branşı eğitimini birbirinden ayırması önemlidir.
Çocuğun henüz temel denge, koordinasyon ve motor planlama becerileri yeterince gelişmemişse doğrudan basketbol, futbol veya başka bir spor branşına yönlendirilmesi her zaman öncelikli ihtiyaç olmayabilir.
Öncelikle çocuğun temel motor becerileri desteklenebilir.
Bu beceriler geliştikçe;
yüzme, bisiklet, atletizm, top oyunları ve farklı spor etkinlikleri
çocuğun ilgi ve becerileri doğrultusunda programa dahil edilebilir.
Özel eğitim destek eğitim programlarının içerisinde tüm bu beceriler bulunmaktadır.
Özel eğitim desteği hafife alınabilecek bir destek eğitim değildir. Dolayısıyla hareket eğitimi, spor eğitimi vb adlar ile eğitim sunanların başarısı özel eğitim desteği vermeleridir.
Mevzuat gereği özel eğitim destek eğitim hizmetleri yalnıza Milli Eğitim Bakanlığına bağlı kurumlarda verilebilmektedir.
Hareket Eğitimi Yönerge Takibini Destekleyebilir mi?
Hareket çalışmaları çocuklara doğal biçimde yönerge takip etme fırsatı sunabilir.
“Topu al.”
“Sepete at.”
“Burada bekle.”
“Şimdi zıpla.”
“Benim yaptığımı yap.”
gibi kısa yönergeler, hareket ile anlam arasında ilişki kurulmasına yardımcı olabilir.
Çocuk yalnızca söylenen kelimeyi duymak yerine kelimeyi bir eylem içerisinde deneyimler.
Bu nedenle uygun şekilde yapılandırılmış hareket etkinlikleri, çocuğun yönerge takip etme ve motor taklit becerilerini çalışmak için işlevsel ortamlar oluşturabilir.
Motor Taklit Otizmli Çocuklar İçin Neden Önemlidir?
Taklit, çocukların öğrenmesinde önemli bir beceridir.
Çocuk karşısındaki kişinin ellerini çırptığını görür ve aynısını yapar. Öğretmenin zıpladığını görür ve hareketi tekrarlar. Arkadaşının topu nasıl attığını gözlemleyerek aynı hareketi gerçekleştirmeye çalışır.
Bazı otizmli çocuklarda motor taklit becerilerinde güçlükler görülebilir.
Hareket çalışmaları içerisinde taklit becerilerinin desteklenmesi; oyunlara, grup etkinliklerine ve günlük yaşam aktivitelerine katılım açısından yararlı olabilir.
Hareket Eğitimi Beden Farkındalığını Destekler
Çocuğun kendi bedenini tanıması günlük yaşam açısından oldukça önemlidir.
Kolunun, bacağının veya gövdesinin nerede olduğunu fark etmek; bedenini çevredeki nesnelere göre ayarlayabilmek birçok günlük becerinin temelini oluşturur.
Tırmanmak, çömelmek, uzanmak, itmek, çekmek, dengede durmak ve farklı yönlere hareket etmek çocuğa bedeni hakkında çeşitli deneyimler sunar.
Bu beceriler çocuğun yalnızca spor sırasında değil, günlük yaşam içerisinde hareket ederken de önemlidir.
Hareket ve Öz Bakım Becerileri Arasında İlişki Var mı?
Giyinmek basit görünen ancak birçok motor becerinin birlikte kullanılmasını gerektiren bir günlük yaşam aktivitesidir.
Çocuğun tişörtünü giymesi için kollarını doğru konumlandırması, bedenini yönlendirmesi ve ellerini koordineli kullanması gerekir.
Pantolon giymek, ayakkabı çıkarmak veya fermuar kullanmak da benzer şekilde motor beceriler gerektirir.
Bu nedenle motor gelişimin desteklenmesi, çocuğun giyinme ve diğer günlük yaşam aktivitelerine daha bağımsız katılmasına katkı sağlayabilir.
Hareket Eğitimi Tekrarlayıcı Davranışları Ortadan Kaldırır mı?
Bu konuda dikkatli olmak gerekir.
Otizmli çocuklarda sallanma, dönme, el hareketleri veya farklı tekrarlayıcı davranışlar görülebilir. Bunların tamamını “istenmeyen davranış” olarak görmek ve sporla ortadan kaldırmaya çalışmak doğru değildir.
Bazı tekrarlayıcı hareketler çocuğun kendisini düzenlemesine yardımcı olabilir.
Bu nedenle temel hedef davranışı bastırmak değil, davranışın nedenini ve çocuğun günlük yaşamına etkisini anlamaktır.
Hareket etkinlikleri bazı çocuklarda uygun fiziksel aktivite fırsatları sağlayabilir; ancak tekrarlayıcı davranışların kesin olarak ortadan kalkacağını söylemek doğru değildir.
Hareket Eğitimi Dikkati Artırır mı?
Fiziksel aktivite ve yapılandırılmış hareket çalışmaları bazı çocuklarda öğrenmeye katılımı destekleyebilir. Ancak “spor yapan otizmli çocuğun dikkati mutlaka düzelir” gibi kesin ifadelerden kaçınmak gerekir.
Çocuğun dikkatini etkileyen;
uyku, motivasyon, çevresel uyaranlar, aktivitenin güçlük seviyesi, iletişim becerileri ve duyusal özellikler
gibi birçok faktör bulunmaktadır.
Bu nedenle hareket eğitimi çocuğun genel eğitim programının destekleyici bileşenlerinden biri olarak değerlendirilmelidir.
Hareket Eğitimi ile Özel Eğitim Birlikte Planlanabilir mi?
Evet. Hatta bazı çocuklarda en işlevsel yaklaşım budur.
Örneğin çocuk özel eğitim dersinde “önce-sonra” kavramını öğrenirken hareket etkinliğinde;
“Önce topu al, sonra sepete koy.”
şeklinde aynı kavram farklı bir ortamda kullanılabilir.
Çocuk sıra beklemeyi öğreniyorsa bu beceri grup hareket etkinliğinde arkadaşını beklerken uygulanabilir.
Böylece öğrenilen becerinin yalnızca masa başında kalması yerine farklı ortamlara aktarılması, yani genellenmesi desteklenir.
Hareket ve Sosyal Etkileşim
Çocuk gerekli temel becerileri kazandıkça oyun ve spor etkinlikleri sosyal etkileşim açısından da doğal fırsatlar oluşturabilir.
Bir arkadaşına top atmak, sırasını beklemek, birlikte koşmak veya takım oyununa katılmak yalnızca fiziksel hareket değildir.
Bu etkinliklerin içerisinde;
iletişim, sıra alma, ortak hareket etme, kurallara uyma ve akranla etkileşim
gibi sosyal beceriler de bulunmaktadır.
Çocuğun gelişim düzeyine uygun grup ve spor etkinlikleri bu nedenle sosyal katılım açısından değerli olabilir.
Her Otizmli Çocuk Spor Yapmalı mı?
Çocukların fiziksel aktiviteye katılması genel sağlık açısından değerlidir. Ancak “otizmli her çocuğa aynı hareket eğitimi uygulanmalıdır” yaklaşımı doğru değildir.
Bir çocuk yüzmeyi severken başka bir çocuk top oyunlarına ilgi duyabilir. Bir çocuk yoğun motor desteğe ihtiyaç duyarken başka bir çocuk yaşına uygun motor becerilere sahip olabilir.
Program;
çocuğun yaşı, motor gelişimi, sağlık durumu, ilgi alanları, güvenliği ve bireysel ihtiyaçları dikkate alınarak oluşturulmalıdır.
Fizyoterapi ile Hareket Eğitimi Aynı Şey midir?
Hayır.
Hareket ve spor etkinlikleri genel motor gelişimi ve fiziksel aktiviteye katılımı destekleyebilir.
Fizyoterapi ise özellikle hareket fonksiyonunu etkileyen nörolojik, ortopedik veya gelişimsel durumlarda fizyoterapist tarafından yapılan değerlendirme ve terapi sürecidir.
Çocuğun fizyoterapi ihtiyacının bulunup bulunmadığı uygun profesyonel değerlendirmeyle belirlenmelidir.
Aileler Evde Neler Yapabilir?
Hareket için mutlaka profesyonel spor ekipmanlarına ihtiyaç yoktur.
Çocuğun gelişim düzeyi ve güvenliği dikkate alınarak;
- karşılıklı top yuvarlama,
- balonla oynama,
- çizgi üzerinde yürüme,
- basit hedefe top atma,
- müzik eşliğinde hareket taklidi,
- parkta yürüme ve oyun,
- yaşına uygun tırmanma ve denge etkinlikleri
günlük yaşamın içine dahil edilebilir.
Burada amaç çocuğu sürekli çalıştırmak değil, hareketi eğlenceli ve anlamlı bir deneyime dönüştürmektir.
Otizmde Hareket Eğitiminin Temel Hedefi Nedir?
Amaç çocuğu bir sporcu haline getirmek değildir.
Temel amaç çocuğun;
bedenini daha işlevsel kullanması, hareket becerilerini geliştirmesi, oyunlara katılması, günlük yaşamda daha bağımsız olması ve fiziksel aktiviteden keyif alabilmesidir.
Hareket becerileri geliştikçe çocuğun spor ve akran etkinliklerine katılım fırsatları da artabilir.
Arnavutköy’de Otizm ve Hareket Eğitimi
Arnavutköy’de otizm, özel eğitim, fizyoterapi ve hareket eğitimi konusunda destek arayan aileler için en önemli nokta, çocuğun tek bir gelişim alanı üzerinden değerlendirilmemesidir.
Motor gelişim; iletişim, oyun, günlük yaşam, sosyal katılım ve öğrenme süreçleriyle birlikte ele alınmalıdır.
Bu nedenle özel eğitim sürecinde çocuğun ihtiyaçlarına göre özel eğitim, fizyoterapi, ergoterapi, dil ve iletişim çalışmaları ile hareket etkinliklerinin koordineli biçimde planlanması bütüncül bir yaklaşım sağlayabilir.
Sonuç: Önce Temel Beceriler, Sonra Hareketten Oyuna ve Spora
Otizmli çocuklarda hareket eğitiminin amacı yalnızca koşmayı, zıplamayı veya top atmayı öğretmek değildir.
Doğru değerlendirme ve bireyselleştirilmiş hedeflerle hareket; beden farkındalığı, denge, koordinasyon, motor planlama, günlük yaşam ve sosyal katılımın desteklenebileceği önemli bir öğrenme alanına dönüşebilir.
Çocuğun temel hareket becerileri geliştikçe oyunların, fiziksel aktivitelerin ve uygun spor branşlarının dünyası da genişler.
Hareket yalnızca fiziksel gelişim değildir; çocuğun hayata daha aktif katılmasının yollarından biridir.
Bolluca ÖERM ailesi olarak Arnavutköy’de otizm, özel eğitim ve gelişimsel destek süreçlerinde ailelere rehberlik etmeyi sürdürüyoruz.
Bilgi ve iletişim:
0212 685 10 13
