Duyusal Hassasiyetler, Belirtiler ve Destek Süreci
Otizm spektrum bozukluğu (OSB) yalnızca sosyal iletişim ve davranış alanındaki farklılıklarla değerlendirilmez. Otizmli çocuklarda ses, ışık, dokunma, hareket, koku, tat ve beden duyularının işlenmesinde farklılıklar da görülebilir. Bu farklılıklar çocuğun günlük yaşamını, oyun becerilerini, öğrenmesini, dikkatini ve çevresiyle kurduğu etkileşimi etkileyebilir.
Özellikle Arnavutköy’de otizm değerlendirmesi ve özel eğitim desteği araştıran ailelerin karşılaştığı önemli kavramlardan biri duyusal işlemlemedir. Peki duyusal işlemleme nedir, otizmle nasıl ilişkilidir ve çocuklarda hangi belirtiler görülebilir?
Duyusal İşlemleme Nedir?
Duyusal işlemleme; beynimizin çevreden ve bedenimizden gelen duyusal bilgileri alma, düzenleme, anlamlandırma ve bu bilgilere uygun bir yanıt oluşturma sürecidir.
Çocuk gün içerisinde yalnızca görme, işitme, dokunma, tat ve koku duyularından bilgi almaz. Aynı zamanda vestibüler sistem (denge ve hareket), proprioseptif sistem (beden farkındalığı) ve interoseptif sistem (bedenin içinden gelen sinyaller) de günlük yaşamın önemli parçalarıdır.
Beyin bu bilgileri sürekli olarak işler. Ancak bazı çocuklarda duyusal uyaranlara verilen yanıtlar çevrenin beklediğinden daha yoğun, daha düşük veya farklı olabilir.
Otizm ile Duyusal İşlemleme Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?
Otizmli bireylerde duyusal farklılıklar sık görülebilir. DSM-5 kapsamında da duyusal girdilere karşı aşırı veya düşük tepki gösterme ve çevrenin duyusal özelliklerine sıra dışı ilgi gösterme otizmle ilişkili özellikler arasında yer almaktadır. Araştırmalar da otizmli çocuklarda görsel, işitsel ve dokunsal alanlar başta olmak üzere duyusal tepkilerin farklılaşabildiğini göstermektedir.
Ancak önemli bir nokta vardır: Her otizmli çocuk aynı duyusal özellikleri göstermez.
Bir çocuk sese karşı oldukça hassasken başka bir çocuk yüksek seslerden etkilenmeyebilir. Bir çocuk sürekli hareket etmek isterken başka bir çocuk hareketli etkinliklerden kaçınabilir.
Bu nedenle duyusal özellikler çocuğa özgü değerlendirilmelidir.
Otizmli Çocuklarda Duyusal Hassasiyet Belirtileri
Duyusal farklılıklar günlük yaşam içerisinde çok farklı şekillerde ortaya çıkabilir.
Örneğin çocuk:
- Elektrik süpürgesi, saç kurutma makinesi veya kalabalık ortamların sesinden rahatsız olabilir.
- Kulaklarını kapatabilir.
- Bazı kıyafetleri veya kumaşları giymek istemeyebilir.
- Saçının kesilmesine veya taranmasına tepki gösterebilir.
- Belirli yiyeceklerin dokusunu reddedebilir.
- Parlak ışıklardan rahatsız olabilir.
- Sürekli dönmek, zıplamak veya sallanmak isteyebilir.
- Nesnelere aşırı yaklaşarak bakabilir.
- Nesneleri koklayabilir veya sürekli dokunabilir.
- Düşme ve çarpmalara beklenenden daha az tepki gösterebilir.
- Sarılmaktan veya dokunulmaktan kaçınabilir.
- Güçlü beden aktivitilerini sürekli arayabilir.
CDC de otizmle ilişkili özellikler arasında ses, koku, tat, görüntü veya dokunmaya yönelik sıra dışı tepkilerin bulunabileceğini belirtmektedir.
Duyusal Aşırı Tepkisellik Nedir?
Bazı çocukların sinir sistemi belirli uyaranlara çok yoğun tepki verebilir.
Örneğin yetişkinler için sıradan olan bir elektrik süpürgesi sesi çocuk için son derece rahatsız edici olabilir. Kalabalık bir sınıfta aynı anda konuşan insanların sesleri, floresan ışıkları ve fiziksel temas çocuk açısından yoğun bir duyusal yük oluşturabilir.
Böyle durumlarda çocuk ortamdan uzaklaşmak, kulaklarını kapatmak, ağlamak veya etkinliği reddetmek isteyebilir.
Bu davranışları yalnızca “inat”, “uyumsuzluk” veya “davranış problemi” olarak değerlendirmek doğru olmayabilir. Davranışın arkasındaki duyusal ihtiyaçların da değerlendirilmesi önemlidir.
Duyusal Düşük Tepkisellik Nedir?
Bazı çocuklarda ise duyusal uyaranlara verilen yanıt daha düşük olabilir.
Çocuk:
- İsmi söylendiğinde her zaman dönmeyebilir,
- Kirlenen yüzünü veya ellerini fark etmeyebilir,
- Soğuk veya sıcak uyaranlara farklı tepki verebilir,
- Çarpma veya düşmelere beklenenden daha az tepki gösterebilir,
- Bedeninden gelen bazı sinyalleri fark etmekte zorlanabilir.
Duyusal düşük tepkisellik de otizmli çocuklarda görülebilen duyusal tepki biçimlerinden biridir.
Duyusal Arayış Nedir?
Bazı çocuklar belirli duyusal deneyimleri yoğun şekilde arayabilir.
Sürekli zıplamak, dönmek, koşmak, eşyalara çarpmak, sıkıca sarılmak istemek veya nesnelere dokunmak buna örnek olabilir.
Çocuğun bu davranışlarının ne zaman ve hangi ortamlarda ortaya çıktığının gözlemlenmesi önemlidir. Çünkü aynı davranışın altında farklı nedenler bulunabilir.
Duyusal Farklılıklar Öğrenmeyi Etkiler mi?
Evet. Duyusal işlemleme farklılıkları bazı çocuklarda öğrenmeye katılımı etkileyebilir.
Çocuğun sinir sistemi çevredeki ses, ışık, hareket veya dokunsal uyaranlarla yoğun biçimde meşgulse dikkatini öğretmene veya etkinliğe yönlendirmesi zorlaşabilir.
Bu durum;
dikkat, yönerge takibi, masa başında kalma, oyun, öz bakım, sosyal katılım ve günlük yaşam becerileri üzerinde etkili olabilir.
Bu nedenle özel eğitim sürecinde yalnızca “çocuk neyi yapamıyor?” sorusuna değil, “Bu beceriyi gerçekleştirmesini zorlaştıran çevresel ve duyusal etkenler nelerdir?” sorusuna da bakılması önemlidir.
Her Tekrarlayıcı Davranış Duyusal Bir Sorun mudur?
Hayır.
Otizm oldukça geniş ve heterojen bir gelişimsel durumdur. CDC, otizmli bireylerin becerilerinin ve özelliklerinin kişiden kişiye önemli ölçüde değişebildiğini vurgulamaktadır.
Dolayısıyla sallanma, dönme, ellerini hareket ettirme, ortamdan kaçma veya bir etkinliği reddetme gibi davranışları otomatik olarak duyusal işlemleme problemi olarak yorumlamak doğru değildir.
Davranışın;
iletişimsel, çevresel, bilişsel, sosyal, duygusal ve duyusal nedenleri birlikte değerlendirilmelidir.
Otizmde Duyusal Değerlendirme Neden Önemlidir?
Duyusal değerlendirmede amaç çocuğu belirli davranışlardan vazgeçirmek değil, çocuğun günlük yaşamda hangi uyaranlarla zorlandığını ve hangi duyusal deneyimlerin katılımını desteklediğini anlamaktır.
Değerlendirme sırasında aileden alınan bilgiler, çocuğun günlük yaşamı ve farklı ortamlardaki davranışlarının gözlemlenmesi önemlidir. Araştırmalarda da klinik gözlem ile ebeveyn görüşmesinin birlikte kullanılmasının duyusal özelliklerin anlaşılmasına katkı sağlayabileceği gösterilmiştir.
Duyusal Destek ile Özel Eğitim Birlikte Planlanabilir mi?
Otizmde eğitim ve terapi sürecinin çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre planlanması gerekir.
Çocuğun duyusal özellikleri öğrenmeye ve günlük yaşama katılımını etkiliyorsa; özel eğitim, ergoterapi, dil ve konuşma terapisi, fizyoterapi ve diğer ilgili uzmanlık alanlarının değerlendirmeleri doğrultusunda bütüncül bir destek programı oluşturulabilir.
Buradaki temel hedef yalnızca duyusal davranışları azaltmak değil; çocuğun iletişim, öğrenme, oyun, öz bakım, hareket ve sosyal yaşama katılımını artırmaktır.
Arnavutköy’de Otizm ve Duyusal İşlemleme Değerlendirmesi
Çocuğunuz seslerden aşırı rahatsız oluyor, sürekli hareket ediyor, dokunmaya tepki gösteriyor, belirli kıyafet veya yiyecekleri yoğun şekilde reddediyor ya da günlük yaşamda belirgin duyusal farklılıklar gösteriyorsa kapsamlı bir gelişimsel değerlendirme yararlı olabilir.
Arnavutköy Otizm kapsamında çocuğun yalnızca tek bir davranışına değil; iletişim, sosyal etkileşim, bilişsel beceriler, oyun, motor gelişim, günlük yaşam ve duyusal özelliklerine bütüncül olarak bakılması önemlidir.
Erken dönemde çocuğun ihtiyaçlarının doğru belirlenmesi, uygun özel eğitim ve destek sürecinin planlanmasına yardımcı olabilir.
Davranışın Arkasındaki Duyusal İhtiyacı Anlamak
Otizmli çocukların çevreyi algılama ve duyusal bilgileri işleme biçimleri birbirinden farklı olabilir. Bir çocuk için sıradan olan bir ses, dokunuş veya hareket başka bir çocuk için oldukça yoğun bir deneyim olabilir.
Bu nedenle amaç çocuğun bütün duyusal davranışlarını ortadan kaldırmak değil; çocuğun bedenini, çevresini ve ihtiyaçlarını daha iyi anlamak ve günlük yaşama katılımını desteklemektir.
Çocuğun davranışının arkasındaki nedeni anlamaya başladığımızda eğitim sürecini de daha bireysel ve işlevsel şekilde planlayabiliriz.
Bolluca ÖERM 0212 685 10 13 ulaşabilirsiniz.
