Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) her çocukta aynı şekilde görülmez. Bir çocuk iletişim alanında daha fazla desteğe ihtiyaç duyarken başka bir çocuk duyusal hassasiyetler, dikkat, uyku, beslenme veya davranış düzenleme alanlarında zorlanabilir.
Bu nedenle otizmi yalnızca “konuşma gecikmesi” veya “göz teması kurmama” üzerinden değerlendirmek doğru değildir. Çocuğun gelişimini bir bütün olarak ele almak gerekir.
Ailelerin bilmesi gereken en önemli noktalardan biri şudur:
Otizm tanısı olan her çocuk aşağıdaki durumların tamamını yaşamaz. Bazı durumlar otizme eşlik edebilir, bazıları ise ayrıca değerlendirilmesi gereken bağımsız sağlık veya gelişim sorunları olabilir.
Bu nedenle çocuğun ihtiyaçlarının bireysel olarak değerlendirilmesi önemlidir.
1. Zihinsel Gelişim ve Bilişsel Farklılıklar
Otizm ile zihinsel yetersizlik aynı şey değildir.
Otizmli çocukların bilişsel özellikleri oldukça farklı olabilir. Bazı çocuklar yaşına uygun bilişsel beceriler gösterirken bazı çocuklarda zihinsel gelişim alanında ek desteğe ihtiyaç duyulabilir.
Ayrıca bir çocuk bazı alanlarda oldukça güçlü olmasına rağmen başka alanlarda belirgin şekilde zorlanabilir.
Örneğin çocuk güçlü bir görsel hafızaya sahip olabilir fakat öğrendiği bir bilgiyi günlük yaşamda kullanmakta zorlanabilir.
Bu nedenle yalnızca “Ne kadar biliyor?” sorusuna değil, “Bildiklerini ne kadar işlevsel kullanabiliyor?” sorusuna da bakılmalıdır.
2. Dikkat ve Ortak Dikkat Güçlükleri
Otizmli çocuklarda dikkat özellikleri farklılık gösterebilir.
Çocuk sevdiği bir oyuncak, video veya konu üzerinde uzun süre durabilirken yetişkin tarafından yönlendirilen bir etkinlikte dikkatini sürdürmekte zorlanabilir.
Burada ortak dikkat özellikle önemlidir.
Ortak dikkat; çocuğun başka bir kişiyle aynı nesneye, olaya veya etkinliğe dikkatini yöneltmesi ve bu ilgiyi paylaşmasıdır.
Örneğin bir çocuk gökyüzündeki uçağa bakıp ardından annesine dönerek onun da uçağı görüp görmediğini kontrol ediyorsa ortak dikkat becerisini kullanmaktadır.
Bu beceri; dil, iletişim, oyun ve sosyal öğrenme açısından oldukça önemlidir.
3. Epilepsi ve Nöbetler
Otizme bazı nörolojik durumlar eşlik edebilir. Bunlardan biri epilepsidir.
Ancak her otizmli çocukta epilepsi görülmez.
Çocukta dalma, bilinç değişikliği, tekrarlayan sıra dışı hareketler veya nöbet düşündüren belirtiler bulunuyorsa durumun hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Gerekli görülmesi halinde çocuk nörolojisi uzmanı EEG veya diğer tıbbi incelemeleri planlayabilir.
4. Öğrenme Güçlükleri
Otizmli çocukların öğrenme profilleri birbirinden farklıdır.
Bir çocuk sayılar, harfler, müzik veya görsel hafıza konusunda güçlü olabilirken kavram öğrenme, yönerge takip etme veya öğrendiğini farklı ortamlara aktarma konusunda zorlanabilir.
Bu nedenle özel eğitim programlarının yalnızca çocuğun yaşına veya tanısına göre değil, bireysel öğrenme özelliklerine göre hazırlanması gerekir.
5. Hiperaktivite ve Hareketlilik
Bazı otizmli çocuklarda yoğun hareketlilik, dürtüsellik veya dikkat kontrolünde güçlük görülebilir.
Çocuk sürekli hareket etmek, bir etkinlikten diğerine geçmek veya oturması gereken durumlarda kalkmak isteyebilir.
Bazı çocuklarda ise bunun tam tersine daha düşük hareketlilik ve çevreyle sınırlı etkileşim görülebilir.
Bu davranışların nedeninin yalnızca “hiperaktivite” olarak değerlendirilmemesi; dikkat, duyusal ihtiyaçlar, iletişim ve çevresel koşulların da incelenmesi önemlidir.
6. Tikler ve Tekrarlayıcı Hareketler
Göz kırpma, yüz hareketleri, omuz silkme, boğaz temizleme veya bazı sesleri tekrarlama gibi tikler görülebilir.
Ancak tiklerle otizmde görülebilen tekrarlayıcı hareketler birbirinden farklıdır ve zaman zaman ayırt edilmeleri güç olabilir.
Bu nedenle yeni başlayan veya çocuğun günlük yaşamını etkileyen hareketlerin uzman tarafından değerlendirilmesi yararlı olabilir.
7. Seçici Konuşma (Selektif Mutizm)
Bazı çocuklar konuşma becerisine sahip olmalarına rağmen belirli sosyal ortamlarda konuşmayabilir.
Örneğin çocuk evde rahatlıkla konuşurken okulda hiç konuşmayabilir.
Bu durum otizmle aynı değildir ve ayrı bir değerlendirme gerektirir. Kaynak metinde de mutizm ile otizm arasındaki sosyal iletişim ve tekrarlayıcı davranış farklılıklarına dikkat çekilmektedir.
8. Yoğun İlgi Alanları ve Tekrarlayıcı Davranışlar
Otizmli bazı çocukların belirli konulara yoğun ilgileri olabilir.
Sayılar, harfler, araçlar, haritalar, tabelalar, takvimler veya başka belirli konular çocuğun uzun süre ilgisini çekebilir.
Bazı çocuklar oyuncakları veya nesneleri belirli bir sıraya dizmek isteyebilir ve düzen değiştiğinde rahatsız olabilir.
Burada önemli olan yalnızca davranışın varlığı değil, çocuğun günlük yaşamını ve esnekliğini ne ölçüde etkilediğidir.
9. Korku ve Kaygılar
Sesler, karanlık, kalabalık ortamlar, hayvanlar veya beklenmedik değişiklikler bazı çocuklarda yoğun korku veya kaygıya neden olabilir.
Çocuğun korkusunu küçümsemek yerine hangi durumların kaygıyı artırdığını anlamaya çalışmak daha yararlı bir yaklaşımdır.
10. Ruhsal Sorunlar
Otizmli bireylerde otizmin yanında farklı ruhsal sorunlar da görülebilir.
Kaygı, obsesif kompulsif belirtiler veya depresif belirtiler bunlar arasında yer alabilir. Kaynak metin de otizme bazı psikiyatrik durumların eşlik edebileceğine dikkat çekmektedir.
Belirtiler çocuğun günlük yaşamını etkiliyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi tarafından değerlendirme yapılması önemlidir.
11. Beslenme ve Yeme Sorunları
Otizmli çocuklarda ailelerin en sık zorlandığı alanlardan biri beslenmedir.
Çocuk;
- yalnızca belirli yiyecekleri yemek isteyebilir,
- yeni yiyecekleri reddedebilir,
- yiyeceğin kokusuna veya dokusuna tepki verebilir,
- belirli kıvamları kabul etmeyebilir,
- çiğnemekte zorlanabilir,
- yiyeceklerin birbirine değmesini istemeyebilir.
Beslenme sorunlarının arkasında duyusal hassasiyetler, oral-motor beceriler, davranışsal etkenler veya tıbbi nedenler bulunabilir.
Bu nedenle yoğun yemek seçiciliğini yalnızca “çocuk yemek istemiyor” şeklinde değerlendirmek yeterli değildir.
12. Tekrarlayıcı ve Kendini Düzenleyici Davranışlar
El çırpma, sallanma, dönme, nesneleri çevirme veya belirli hareketleri tekrar etme gibi davranışlar bazı otizmli çocuklarda görülebilir.
Bu davranışların her zaman ortadan kaldırılması gereken “kötü davranışlar” olarak değerlendirilmesi doğru değildir.
Çocuğun bu davranışı neden yaptığı önemlidir.
Bazı tekrarlayıcı hareketler çocuğun heyecanını ifade etmesine, kendisini düzenlemesine veya yoğun duyusal uyaranlarla baş etmesine yardımcı olabilir.
Davranış çocuğun güvenliğini, öğrenmesini veya günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa işlevinin değerlendirilmesi gerekir.
13. Uyku Sorunları
Uykuya geçmekte zorlanma, gece sık uyanma veya uyku düzeninin bozulması otizmli çocuklarda görülebilen sorunlar arasındadır.
Uyku sorunu yalnızca geceyi etkilemez.
Yetersiz uyuyan bir çocuk gündüz;
daha huzursuz, daha dikkatsiz, daha hareketli veya öğrenmeye daha az hazır olabilir.
Uzun süren uyku sorunlarında tıbbi değerlendirme gerekebilir.
14. Duyusal İşlemleme Farklılıkları
Bazı otizmli çocuklar ses, ışık, dokunma, hareket, tat veya koku gibi duyusal uyaranlara diğer çocuklardan farklı tepkiler verebilir.
Bir çocuk elektrik süpürgesinin sesinde kulaklarını kapatırken başka bir çocuk yüksek seslere çok az tepki gösterebilir.
Bazı çocuklar dokunulmaktan hoşlanmayabilirken bazıları yoğun fiziksel temas arayabilir.
Benzer şekilde hareket etmek, dönmek, zıplamak veya sallanmak bazı çocuklar için güçlü bir duyusal ihtiyaç olabilir.
Beynin duyusal bilgileri düzenlemesi ve anlamlandırması çocuğun oyun, giyinme, yemek yeme ve günlük yaşam becerilerini doğrudan etkileyebilir.
Bu nedenle duyusal özelliklerin çocuğun günlük yaşamıyla birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
15. Öfke Nöbetleri ve Duygu Düzenleme Güçlükleri
Bir çocuk istediğini anlatamadığında, beklemek zorunda kaldığında, rutini değiştiğinde veya duyusal olarak zorlandığında yoğun tepkiler gösterebilir.
Ağlama, bağırma, yere yatma veya çevresindekilere tepki gösterme gibi davranışların arkasında çoğu zaman bir neden bulunur.
Özellikle iletişim becerileri sınırlı çocuklarda davranış bazen iletişimin yerine geçebilir.
Bu nedenle yalnızca öfke davranışını durdurmaya çalışmak yerine;
“Çocuk bu davranışla bize ne anlatıyor?”
sorusunun sorulması önemlidir. Kaynak metinde de ifade edici dil becerilerindeki gelişimin bazı davranışsal güçlükleri azaltabileceği vurgulanmaktadır.
16. Saldırganlık ve Kendine Zarar Verici Davranışlar
Bazı çocuklarda vurma, ısırma, saç çekme veya kendine zarar verme gibi davranışlar görülebilir.
Bu davranışların altında;
iletişim güçlüğü, kaygı, duyusal yüklenme, fiziksel rahatsızlık, ortamdan kaçma isteği veya istediği bir şeye ulaşma çabası gibi farklı nedenler bulunabilir.
Bu nedenle davranışın yalnızca sonucuna değil, öncesinde ve sonrasında neler olduğuna da bakılması gerekir.
17. Motivasyon ve Öğrenmeye Katılım
Bazı otizmli çocuklar yetişkinin sunduğu etkinliklere katılmakta zorlanırken kendi ilgi alanlarında uzun süre dikkat gösterebilir.
Bu durumda eğitimde çocuğun ilgilerinden yararlanmak, uygun pekiştireçleri belirlemek ve öğrenme ortamını çocuğa göre yapılandırmak önemlidir.
Çocuğun dikkat ve motivasyon özelliklerinin öğrenme performansıyla yakından ilişkili olduğu kaynak metinde de belirtilmektedir.
18. Diş Gıcırdatma (Bruksizm)
Bazı çocuklarda özellikle uyku sırasında diş sıkma veya diş gıcırdatma görülebilir.
Sürekli hale gelmesi veya dişlerde aşınmaya, ağrıya ya da uyku sorunlarına yol açması durumunda diş hekimi ve gerektiğinde ilgili sağlık uzmanları tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
19. Sindirim Sistemi Sorunları
Kabızlık, ishal, karın ağrısı, gaz veya başka sindirim sistemi yakınmaları bazı otizmli çocuklarda da görülebilir. Kaynak metinde gastrointestinal yakınlıklara ayrıca dikkat çekilmektedir.
Ancak bu belirtilerin doğrudan “otizmden kaynaklandığını” düşünmek doğru değildir.
Çocuk davranışlarıyla ağrısını ifade edemiyorsa huzursuzluk, uyku değişikliği, yemek reddetme veya davranış değişiklikleri fiziksel rahatsızlığın işareti olabilir.
Bu nedenle devam eden sindirim sistemi sorunlarının hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Her Otizmli Çocuk Farklıdır
Otizm bir spektrumdur.
Bu nedenle aynı tanıyı taşıyan iki çocuğun gelişim özellikleri ve ihtiyaçları birbirinden oldukça farklı olabilir.
Bir çocuk konuşma ve sosyal iletişim alanında yoğun desteğe ihtiyaç duyarken başka bir çocukta duyusal düzenleme, dikkat, beslenme veya günlük yaşam becerileri ön planda olabilir.
Bu nedenle etkili bir destek programının temelinde yalnızca tanı değil, bireysel değerlendirme bulunmalıdır.
Otizmde Multidisipliner Yaklaşım Neden Önemlidir?
Çocuğun ihtiyaçlarına göre çocuk ve ergen psikiyatrisi, çocuk nörolojisi, çocuk sağlığı, özel eğitim, dil ve konuşma terapisi, ergoterapi, fizyoterapi ve diğer ilgili uzmanlık alanlarından destek gerekebilir.
Her çocuk bütün bu hizmetlere ihtiyaç duymaz.
Amaç mümkün olduğunca fazla terapi uygulamak değil; çocuğun gerçekten ihtiyaç duyduğu alanları belirleyerek doğru desteği planlamaktır.
Aileler İçin En Önemli Mesaj
Çocuğunuzun davranışına yalnızca dışarıdan bakmayın.
Yemeği reddeden çocuk duyusal olarak zorlanıyor olabilir.
Kulaklarını kapatan çocuk sesi çok yoğun algılıyor olabilir.
Öfkelendiğini düşündüğünüz çocuk kendisini anlatamıyor olabilir.
Sürekli hareket eden çocuk bedenini düzenlemeye çalışıyor olabilir.
Bu nedenle temel soru;
“Bu davranışı nasıl durdurabiliriz?”
değil,
“Bu davranış bize çocuğun hangi ihtiyacını anlatıyor?”
olmalıdır.
Çocuğu anlamak, doğru eğitsel desteğin başladığı yerdir
Bolluca ÖERM ailesi olarak Arnavutköy’de otizm, özel eğitim ve gelişimsel destek süreçlerinde ailelere rehberlik etmeyi sürdürüyoruz.
Bilgi ve iletişim:
0212 685 10 13
